ชั่งใจอยู่นานโขทีเดียว

จะเปิดพื้นที่บล็อกจิตวิวัฒน์สู่สาธารณะอย่างไร?

แรกเริ่มเดิมที เรามองบล็อกด้วยความรู้สึกว่า เป็นของเล่นทางเทคโนโลยีใหม่อีกชิ้นหนึ่งเท่านั้น กระทั่งพื้นที่สาธารณะอย่างเว็บบอร์ดเราก็ยังคิดว่า ตราบที่ไม่มีเวลาจะดูแลให้เกิดชุมชนได้ ก็อย่าเพิ่งไปเปิดช่องทางแห่งความไม่รับผิดชอบเพิ่มอีกทางเลยจะดีกว่า

แต่ครั้นถูกทักถามบ่อยเข้า ทั้งมีเหตุให้มองเห็นการขยายตัวของเครือข่ายจิตอาสา คนรุ่นใหม่เหล่านี้ใช้อินเทอร์เน็ตเป็นเครื่องมือสื่อสารอย่างมีประสิทธิภาพที่สุด ในเจเนอเรชันของตน อย่ากระนั้นเลย องคุลีมาลเคยคิดผิดทำผิดก็กลับตัวกลับใจได้ ถั่วงอกรู้พลั้งก็ย่อมมีสิทธิ์เปิดบล็อกน้อมรับพรชัยจากทุกสารทิศได้ แม้จะช้าไปหน่อยก็ตามที

คำถามน่าสนใจก็คือ - ใครจะร่วมสังฆกรรมเขียนบล็อกด้วย?

จิตใต้สำนึกของเราตอบอย่างไม่ลังเล - ยังตอบไม่ได้

คำถามถัดมา – เขียนอะไรมั่ง?

ตาคู่งามของเราเหลือบขึ้นไปคุยกับท้องฟ้าหน่อยหนึ่ง - ก็ยังตอบไม่ได้อยู่ดี

หัวคิ้วเริ่มปรึกษากัน ก่อนเอ่ยถามอีกข้อ – จิตวิวัฒน์แล้วหรือยัง?

ตอบอย่างจริงใจ - ให้คำตอบของคำถามทั้งหมดทั้งนั้นอยู่ในมือของกาลเวลาเถิด

โดย ชลนภา อนุกูล
หนังสือพิมพ์มติชน ฉบับประจำวันที่ 28 มกราคม 2549

แนวคิดที่น่าสนใจของ ติช นัท ฮันห์ แนวคิดหนึ่ง ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิดของท่านพุทธทาส ก็คือแนวคิดว่าด้วย “สังฆะ”

สังฆะในที่นี้หมายถึง ชุมชน หรือกลุ่มกัลยาณมิตรที่ช่วยเหลือเกื้อกูลกันในทางธรรม

ชุมชนประกอบด้วยกลุ่มคนที่มีปฏิสัมพันธ์ต่อกัน หากปราศจากความสัมพันธ์ระหว่างกันแล้ว ย่อมไม่อาจเรียกได้ว่าเป็นชุมชน ด้วยเหตุนี้ กลุ่มคนจำนวนมากที่ยืนรวมกันอยู่ตรงป้ายรถเมล์ หรือผู้คนที่เข้าชมภาพยนตร์รอบเดียวกัน จึงไม่อาจนับเป็นชุมชนได้

ขณะเดียวกัน หากความสัมพันธ์นั้นนำไปสู่อบายภูมิ เป็นต้นว่า รวมหัวกันฉ้อราษฎร์บังหลวง ก็ไม่อาจเรียกได้ว่าเป็นสังฆะ เพราะสังฆะจำต้องประกอบด้วยธรรม มีกัลยาณมิตรที่เอื้อเฟื้อชี้แนะให้เห็นความบกพร่องและแสดงหนทางอันถูกต้อง ในหมู่พาลชนย่อมบังเกิดสังฆะไม่ได้

การกำเนิดของกลุ่มสังฆะแห่งสติในปีพ.ศ. ๒๕๔๖ และกลุ่มสุขวิหารในปีพ.ศ. ๒๕๔๘ ล้วนตั้งอยู่บนพื้นฐานของความเชื่อมั่นในพลังแห่งสังฆะ

ผู้คนสามัญธรรมดาเหล่านี้ มีทั้งแม่บ้าน ข้าราชการ นักธุรกิจ อาสาสมัครเพื่อสังคม ฯลฯ ซึ่งล้วนแล้วแต่มีจริตความสนใจเกี่ยวกับการพัฒนาคุณค่าด้านใน ตระหนักถึงความสำคัญของการยกระดับจิตใจและหรือจิตวิญญาณเพื่อธำรงเนื้อหาสาระอันเป็นความหมายของชีวิต

กัลยาณมิตรเหล่านี้มารวมตัวกันเดือนละครั้งสองครั้งอย่างต่อเนื่องสม่ำเสมอเพื่อภาวนาร่วมกัน พบกันที่พุทธมณฑลบ้าง เรือนร้อยฉนำที่คลองสานบ้าง กิจกรรมในการภาวนามีหลากหลาย เป็นต้นว่า นั่งสมาธิ เดินเล่นผ่อนคลายด้วยความเบิกบาน รับประทานอาหารอย่างมีสติ ผ่อนพักตระหนักรู้ รายงานสภาพอากาศของชีวิตในช่วงที่ผ่านมา และรดน้ำเมล็ดพันธุ์ให้ซึ่งกันและกัน

บางครั้งบางคราก็มีนักบวชเข้าร่วมด้วย ท่านมหาวุฒิชัย วชิรเมธี (ว. วชิรเมธี) แห่งวัดเบญจมบพิตร ก็เน้นย้ำบ่อยครั้งว่าพระภิกษุสงฆ์จำต้องเรียนรู้จากฆราวาสเช่นเดียวกัน การแลกเปลี่ยนความคิดเห็นเกี่ยวกับพระสูตรจากพระไตรปิฎกก็เป็นการสร้างวัฒนธรรมสานเสวนาอย่างใหม่ขึ้นระหว่างวัดและบ้าน เป็นไปด้วยกิริยาอาการถ้อยทีถ้อยอาศัย ฝึกฝนการฟังอย่างลึกซึ้งบนหนทางแห่งหัวใจนักปราชญ์ และเต็มไปด้วยอาการแห่งความกรุณา

การภาวนาของกัลยาณมิตรกลุ่มนี้มิได้มีขึ้นเฉพาะวันนัดพบเท่านั้น หากถือเอาชีวิตของตนเป็นการภาวนาเสียด้วยซ้ำ การพบปะเป็นการหล่อเลี้ยงเมล็ดพันธุ์แห่งมิตรภาพ แบ่งปันประสบการณ์การประยุกต์ใช้หลักธรรมในชีวิตประจำวันของตน ทั้งที่บ้าน และที่ทำงาน ใช้จักษุปัญญาร่วมกัน เพื่อค้นพบปัญญาญาณในตนเอง

ผู้คนในสังฆะมิได้ปรารถนาจะก่อตั้งเผ่าพันธุ์มนุษย์แบบใหม่ที่แปลกแยกไปจากโลกและสังคม หากแต่ตระหนักรู้ว่าการเปลี่ยนแปลงที่แท้จริงจำต้องเริ่มจากตนเอง และเนื่องจากมนุษย์ทุกคนยังสัมพันธ์เชื่อมโยงกับโลกและสังคมไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง การเปลี่ยนแปลงตนเองก็คือการเปลี่ยนแปลงโลกและสังคม ไม่ได้แยกออกจากกันอย่างสิ้นเชิง เป็นความเชื่อมโยงตามหลักอิทัปปัจจยตาและเป็นเช่นเดียวกับที่ฝรั่งอธิบายไว้ในทฤษฎีผีเสื้อกระหยับปีกนั่นเอง

มนุษย์ทุกผู้ย่อมเกลียดทุกข์รักสุข หากการมีชีวิตอยู่เป็นความทุกข์ มนุษย์ย่อมไม่รู้สึกว่าชีวิตเป็นสิ่งที่มีความหมาย การรวมกลุ่มสังฆะหรือการภาวนามีคุณประโยชน์หรือความหมายต่อชีวิตเพียงไร ความสุขย่อมเป็นดรรชนีชี้วัดได้ชัดเจนมากที่สุด

สิ่งที่ผู้คนในสังฆะแห่งสติและกลุ่มสุขวิหารให้ความสนใจค่อนข้างมากก็คือเรื่องของความสุขที่แท้ ความสุขที่แท้ไม่ใช่ความสุขประเดี๋ยวประด๋าว หัวเราะหัวใคร่เพียงชั่วครั้งชั่วคราว ความสุขที่แท้เป็นเป็นความพึงพอใจ เป็นความเรียบง่าย เป็นสันติภาวะภายใน

มนุษย์แต่ละคนย่อมมีสุขวิหารภายในตัว เราอาจสร้าง หล่อเลี้ยง ดูแลสุขวิหารภายในตน เมื่อพบกับความสุข รังสีแห่งความสุขย่อมแผ่กำจายออกมาโอบกอดคนรอบข้าง แผ่ขยายออกไปยังสังคม โลก และจักรวาล ด้วยเหตุนี้ ความสุขจึงมิใช่เรื่องส่วนเฉพาะตัวของปัจเจกบุคคล การเข้าถึงสุขวิหารย่อมเป็นการหลอมละลายตัวตนเข้าเป็นหนึ่งเดียวกับโลก สันติภาพภายในของเราก็คือสันติภาพของโลก ความสุขของเราก็เกี่ยวโยงอย่างแนบแน่นกับความสุขของโลก

แน่ล่ะ! การเข้าถึงความสุขที่แท้มิได้หมายถึงการเอาหูไปนาเอาตาไปไร่กับความทุกข์ ไม่ใช่ว่าผู้ที่อยู่ในสังฆะจะไม่รับรู้ถึงความทุกข์ของบุคคลอื่น เขาย่อมมองเห็นความทุกข์ของพี่น้องมุสลิมทางภาคใต้ มองเห็นความทุกข์ของพี่น้องพม่า เขมร ลาว เวียดนาม อันเกิดจากอยุติธรรมของประเทศที่มีกำลังมากกว่ามาเบียนเบียด มองเห็นความเจ็บปวดของรุกขเทวดา แม่คงคา และแม่โพสพ ที่เกิดจากการเอารัดเอาเปรียบแม่โลกอย่างน่าอดสู มองเห็นความทุกข์อันมีรากเหง้ามาแต่บรรพบุรุษที่กำลังส่งต่อไปให้ลูกหลานที่ยังไม่ได้ถือกำเนิด แต่การมองเห็นของเขานั้นย่อมพ้นไปจากอำนาจของความโกรธเกลียด และเปี่ยมไปด้วยความเมตตากรุณา

หากตกอยู่ในร่องอารมณ์แห่งความโกรธเกลียด แม้จะเป็นความโกรธเกลียดที่มีต่อผู้ที่เรามองเห็นว่าเป็นคนเลวร้ายฉ้อฉล สิ้นไร้หิริโอตตัปปะทั้งโคตรตระกูล มิช้ามินานนัก อารมณ์ด้านลบเหล่านี้ย่อมกัดกร่อนทำลายตัวเรา ทั้งยังอาจสั่งสมเป็นระเบิดเวลาทำร้ายคนรอบข้าง ภายใต้เงื่อนไขจิตใจเช่นนี้ ปัญหาที่แท้ย่อมไม่ได้รับการแก้ไข ความสุขที่แท้ย่อมไม่อาจเกิดขึ้นได้

สังฆะนั้นอาจเปรียบได้กับชุมชนแนวปฏิบัติ Community of Practice – CoP ตามทฤษฎีการจัดการความรู้แบบตะวันตก ซึ่งเชื่อว่าความรู้บางอย่างไม่อาจถ่ายทอดผ่านตัวหนังสือหรือเอกสารได้ จำต้องส่งผ่านคนต่อคน แต่แนวความคิดเรื่องสังฆะของ ติช นัท ฮันห์ และท่านพุทธทาสนั้นครอบคลุมมิติทางจิตวิญญาณไว้ด้วย นับว่าล้ำหน้าฝรั่งไปหลายช่วงก้าวทีเดียว

กลุ่มปัจเจกนิยมแบบสุดโต่งมักจะรู้สึกเหนื่อยล้าและระโหยโรยแรงเกินกว่าจะลุกขึ้นมาต้านทานอวิชชาในกระแสสังคมร่วมสมัย แต่หากปัจเจกบุคคลเหล่านี้มองเห็นคุณค่าของกัลยาณมิตร มีอุปายโกศลในการเล่นพรรคเล่นพวกอย่างสร้างสรรค์ พลังกลุ่มของผู้คนอันน้อยนิดนี้แหละจะช่วยขับเคลื่อนโลกให้เข้าสู่ยุคของพระศรีอาริย์ได้

สังฆะแห่งสติและกลุ่มสุขวิหารเป็นตัวอย่างอันดีของสังฆะแห่งความสุข เป็นเครื่องพิสูจน์ให้เห็นว่า จิตวิวัฒน์เป็นสิ่งที่ผู้คนทุกลำดับชั้นเข้าถึงได้ เป็นสิ่งสากล มิได้จำกัดอยู่เฉพาะชนชั้นนำทางปัญญาเท่านั้น การสร้างสังฆะแห่งความสุขก็คือการเดินทางเข้าไปสัมผัสกับความสุขภายในตนเองและแผ่ขยายเชื่อมโยงกับโลกและจักรวาลนั่นเอง

ร่างกายของมนุษย์จะไม่มีอะไรเปลี่ยนแปลงไปอีกมากนัก เมื่อแสนปีที่แล้วเป็นอย่างไร เดี๋ยวนี้ก็ยังเป็นอย่างนั้น และอีกแสนปีข้างหน้าก็คงจะเป็นคล้ายๆกับปัจจุบัน แต่จิตของมนุษย์ยังจะวิวัฒน์หรือเติบใหญ่ได้อีกมาก

อนาคตของมนุษยชาติอยู่ที่การมีจิตใหญ่ จิตของมนุษย์มีขนาดแตกต่างกันได้มาก เช่น ระหว่างจิตของโจรกับจิตของพระพุทธเจ้า

จิตเล็ก คือความรู้สึกนึกคิดแคบๆ ไม่รู้เห็นทั้งหมด ติดอยู่ในความคับแคบในตัวเอง ขัดแย้งกับธรรมชาติ เพราะธรรมชาตินั้นใหญ่ เมื่อจิตเล็กจึงขัดแย้งกับธรรมชาติ เกิดความบีบคั้น เกิดความติดขัด เกิดความทุกข์ และก่อทุกข์ โลกวิกฤตเพราะมนุษย์มีจิตเล็ก

อัลเบิร์ต ไอน์สไตน์ กล่าวว่า "ถ้ามนุษยชาติจะอยู่รอดได้ ต้องการวิถีคิดใหม่โดยสิ้นเชิง" (We shall require a substantially new manner of thinking if mankind is to survive.)

ท่านทะไลลามะตรัสว่า อนาคตของมนุษยชาติอยู่ที่การปฏิวัติจิต (Spiritual Revolution)

โกรฟ, ลาซโล และรัสเซลล์ (Grof, Lazlo and Russell) กล่าวว่า ทางรอดจากวิกฤตปัจจุบันคือ "การปฏิวัติจิตสำนึก" (Consciousness Revolution)

จิตใหญ่ หรือจิตสำนึกใหม่ (New Consciousness) หมายถึง ความรู้สึกนึกคิดที่มีปริมณฑลกว้างขวาง เข้าถึงความเป็นทั้งหมด หรือความเป็นหนึ่งเดียวของธรรมชาติ หลุดพ้นจากความบีบคั้นจากความคับแคบ เป็นอิสระ มีความสุข เกิดมิตรภาพอันไพศาล รักเพื่อนมนุษย์ และรักธรรมชาติทั้งหมด

นักบินอวกาศอเมริกัน ชื่อเอ็ดการ์ มิตเชลล์ ยืนอยู่บนดวงจันทร์มองมาเห็นโลกทั้งใบ การเห็นความเป็นหนึ่งเดียวของโลกทั้งหมด ทำให้จิตของเขาเปลี่ยนไปโดยสิ้นเชิง เอ็ดการ์ มิตเชลล์ กล่าวว่า "ผมกลับมายังโลก กลายเป็นคนที่เปลี่ยนไปโดยสิ้นเชิง" (I came back to Earth, a totally changed man.) เกิดความรักต่อเพื่อนมนุษย์ และธรรมชาติทั้งหมดนี้เป็นตัวอย่างของการเกิดจิตสำนึกใหม่หรือการปฏิวัติจิตสำนึก จากจิตเล็กเป็นจิตใหญ่ ที่เข้าถึงความเป็นหนึ่งเดียวของสรรพสิ่ง เอ็ดการ์ มิตเชลล์ ได้ตั้งสถาบันชื่อ The Institute of Noetic Sciences (IONS) ที่แคลิฟอร์เนีย อันเป็นสถาบันที่ศึกษาค้นคว้าและเผยแพร่เกี่ยวกับจิตสำนึกใหม่ และได้รับความนิยมมากขึ้นเรื่อยๆ เพราะผู้คนในโลกต่างตระหนักกันมากขึ้นทุกทีว่า จิตสำนึกที่คับแคบก่อให้เกิดความทุกข์ ความขัดแย้งและวิกฤตการณ์ในปัจจุบัน จิตสำนึกใหม่อันเป็นจิตใหญ่ก่อให้เกิดความเป็นอิสระ ความสุข และมิตรภาพอันไพศาล ทำให้ได้ประสบความงาม จนรู้ว่าถ้าเข้าถึงความจริงจะเจอความงาม ถ้ายังไม่เจอความงาม แปลว่ายังไม่เข้าถึงความจริง

การมีจิตใหญ่ จึงเป็นไปเพื่อการอยู่ร่วมกันอย่างสันติ ทั้งระหว่างมนุษย์กับมนุษย์ และระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ

มนุษย์ได้ค้นพบวิธีการอันหลากหลายในการเกิดจิตสำนึกใหม่ เช่น การเข้าถึงธรรมชาติจากการศึกษาจักรวาล จากการทำงาน จากศิลปะ จากกระบวนการชุมชน จากการเจริญสติ จากการเจริญความเมตตา ฯลฯ มีหนังสือและสื่อในรูปอื่นมากมายทั่วโลกที่ว่าด้วยการเกิดจิตสำนึกใหม่

มีคนไทยกลุ่มหนึ่งรวมตัวกันศึกษาเรื่องจิตวิวัฒน์ หรือการเกิดจิตสำนึกใหม่ หรือจิตใหญ่ โดยศึกษาค้นคว้าจากแหล่งต่างๆ รวมทั้งจากการปฏิบัติของตัวเองด้วย เพื่อนำความรู้ที่ได้ไปส่งต่อให้เพื่อนคนไทย

โครงการนี้ได้รับการสนับสนุนจาก สสส. (สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ) มีการตีพิมพ์บทความจากสมาชิกของกลุ่มสัปดาห์ละครั้งติดต่อกันไป ผ่านหนังสือพิมพ์ มติชน นอกจากนั้น ถ้าหากสาธารณะมีความสนใจ ทางกลุ่มก็ยินดีไปร่วมในการปาฐกถาหรืออภิปรายเป็นครั้งคราว

จะเป็นการดีอย่างยิ่ง ถ้าในแต่ละจังหวัดมีการรวมตัวของผู้ที่สนใจในเรื่องจิตสำนึกใหม่ จะเรียกว่า กลุ่มจิตวิวัฒน์จังหวัด หรือชื่อใดอื่นก็ตาม เพื่อศึกษาค้นคว้า เผยแพร่การพัฒนาจิตให้สูงยิ่งๆ ขึ้น เพื่อการเกิดขึ้นแห่งสันติวัฒนธรรม ดังที่มีเกิดขึ้นแล้วในบางจังวัด

กลุ่มจิตวิัวัฒน์มีความยินดีที่จะส่งเสริมและร่วมมือกับกลุ่มจิตวิวัฒน์ที่จะเกิดขึ้น ณ ที่ต่างๆ จนเกิดเป็นเครือข่ายแห่งการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ ขยายตัวไปทั่วประเทศ

จิตวิวัฒน์ทำให้เกิดสุข เป็นความสุขที่ราคาถูก - Happiness at low cost เมื่อราคาถูกจึงเป็นไปได้สำหรับทุกคน

ประเวศ วะสี