คาร์ล มาร์กซ์ผิด เฮเกลผิด – ชนชั้นจึงผิดตาม



โดย ศ.นพ.ประสาน ต่างใจ
หนังสือพิมพ์มติชน ฉบับประจำวันที่ 12 มิถุนายน 2553

คาร์ล มาร์กซ์ เจ้าลัทธิสังคมนิยม ผู้เชื่อเฮเกลอย่างยิ่ง เชื่อใน “ไดอะเล็กติก” แต่ตรงกันข้ามกับเฮเกล เพราะเป็นนักวัตถุนิยมจ๋า จึงผิดตาม (เกิดคำว่า “ชนชั้น” ที่เป็นหัวใจของหนังสืออันมีชื่อเสียงของเขา, Communist manifesto, 1848) และเป็นสาเหตุที่ผู้เขียนเชื่อตามไปด้วย - เนื่องจากปัญญาคือเป้าหมายชีวิตของผู้เขียน ทั้งที่ตอนนั้นมีปัญญาแค่หางอึ่ง - ตั้งแต่วัยรุ่นกระทั่งร่วมสามสิบปีก่อน อีกอย่างหนึ่ง ชื่อเรื่องนั้นเป็นความเห็นส่วนตัวที่มีส่วนสำคัญที่ทำให้ผู้เขียนเปลี่ยนแปลงโลกทัศน์หรือกระบวนทัศน์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งโลกทัศน์ทางสังคมนิยมมาเป็นธรรมาธิปไตยที่เชื่อมั่นในศาสนาพุทธและความจริงแท้ ซึ่ง ฌ็อง เปียเจต์ บอกว่าเป็นการเปลี่ยนแปลงที่ยากมาก เพราะได้ผ่านวัยเด็ก (๓-๑๑ ขวบ) ไปแล้ว ยากเพราะคนส่วนใหญ่ร้อยละ ๘๐ ได้มีจิตใต้สำนึกกับพฤติกรรมไปแล้ว การเปลี่ยนแปลงโลกทัศน์ทางสังคมของผู้ผ่านวัยเด็กไปแล้วนั้น ผู้เขียนคิดว่าไม่ได้เกิดจากจิตใต้สำนึก หากแต่เป็นเรื่องจิตสำนึกที่ผ่านการบริหารโดยสมอง คือประสบการณ์ที่มีใหม่ที่จะสะสมเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ

กระบวนการทั้งคู่ ทั้ง I กับ II (process I and II) เป็นกระบวนการของสมองและที่สมอง ซึ่งกระบวนการที่ I เป็นไปจากบนลงมาล่าง ด้วยกลไกของแควนตัมเมคคานิกส์ในการเลือกสภาวะความเป็นไปได้ของคลื่น ส่วนกระบวนการที่ II เป็นเรื่องของคลาสิคัลหรือนิวโตเนียนฟิสิกส์ ซึ่งทำนายผลที่แน่นอนได้ เป็นไปจากล่างมาสู่บนของสมอง – ผู้เขียนคิดเอง – ว่ามันอาจเป็นเรื่องของจิตไร้สำนึก (cosmic unconsciousness as consciousness) ซึ่งแสดงว่าจิตอาจจะเป็นสิ่งที่เล็กละเอียดอย่างยิ่ง และเป็นเหมือนกับคลื่นอนุภาค (wave particles or quiff) คือทั้งจิตกับคลื่นอนุภาค ต่างมีคุณสมบัติเหมือนกันทุกประการแต่จิตละเอียดกว่ามากนัก

ขณะที่มาร์กซ์เป็นวัตถุนิยม เฮเกลซึ่งนักปรัชญาทั้งหลายเชื่อว่าเป็นนักปรัชญาที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของโลกตะวันตกในศตวรรษที่ ๑๙ กลับเป็นจิตนิยม โดยเฉพาะหนังสือชื่อ ปรัชญาของประวัติศาสตร์ (Philosophy of History) อันประกอบด้วยอภิปรัชญาของเฮเกลเอง ซึ่งเขาเชื่อว่าตนเองได้ค้นพบกฎธรรมชาติของการเกิดความคิดที่จะกลายเป็นความรู้ที่เรียกว่า “ไดอะเล็กติก” (คำที่ยืมมาจากพลาโต) ซึ่งประกอบด้วย “เธสีส” (thesis) และจะต้องมีธรรมชาติของความเป็นตรงกันข้ามกันเสมอ (โดยธรรมชาติเช่นกัน) ที่เรียกว่า “แอนตี้เธสีส” (antithesis) และทั้งสองฝ่ายจะต่อสู้และหักล้างกัน จนความเป็นองค์กรทั้งสองฝ่ายนั้น หมดเกลี้ยงเหลือแต่เศษส่วนประกอบอันเป็นองค์กรนั้นๆ ซึ่งจะรวมกันเกิดองค์กรใหม่เรียกว่า “ซีนเธสีส” (synthesis) อภิปรัชญาของเฮเกลที่คิดว่า ประวัติศาสตร์โดยธรรมชาติของประเทศชาติใดในโลก เป็นการเขียนขึ้นของคนเขียนประวัติศาสตร์ โดยเน้นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในอดีตของสังคมประเทศชาตินั้นๆ

เมตาฟิสิกส์ “ไดอะเล็กติก” ของ ฟีดดริช เฮเกล มีอิทธิพลอย่างใหญ่หลวงต่อ คาร์ล มาร์กซ์ จนเขายอมรับอย่างศิโรราบ ยกเว้นมาร์กซ์คิดว่าเพราะเฮเกลเป็นนักปรัชญาจิตนิยม จึงคิดอะไรมีความรู้อะไรมักจะเป็นไปตามประสบการณ์ที่ไตร่ตรองบนเหตุผลหรือตรรกะของตนเอง ความคิดความรู้ที่นำเสนอต่อสาธารณชนจึงเป็นอภิปรัชญาแทนที่จะเป็นวิทยาศาสตร์ มาร์กซ์จึงมีความเห็นว่าประวัติศาสตร์ของสังคมและชุมชนของมนุษยชาติ – ไม่ว่าประเทศใด – ประกอบด้วยชนชั้นของผู้ที่ไม่มี หรือมีน้อย หรือผู้ที่ใช้แรงงาน ผู้รับใช้บุคคลจำพวกแรกหรือคนอื่นๆ กับผู้ที่มี หรือมีมาก หรือผู้ที่ใช้บุคคลจำพวกแรก ที่แน่นอน ย่อมมีบุคคลที่มีชนชั้นหรือวรรณะระหว่างคนสองจำพวกที่กล่าวมานั้น คาร์ล มาร์กซ์ จึงได้เขียนหนังสือที่เป็นอุดมการณ์ที่โด่งดังยิ่งนั้นขึ้นมา

ออกัสเต คอมเต (Auguste Comte) เป็นนักจิตวิทยาสังคมผู้คิดว่าสังคมของมนุษย์แยกออกจากมนุษย์แต่ละคน และแยกจากมนุษยชาติโดยรวมไม่ได้ เขาจึงได้ตั้งสาขา “สังคมวิทยา” ขึ้นมาเพื่อศึกษาสังคมมนุษย์โดยเฉพาะ แต่เขาเข้าใจสังคมในเชิงวิทยาศาสตร์หรือชีววิทยาของ ชาร์ลส์ ดาร์วิน โดยไม่ได้ศึกษาฟิสิกส์อย่างเพียงพอ จึงมองชีวิตโดยเฉพาะมนุษย์ไปในทางชีววิทยา ซึ่งขึ้นกับการสังเกต “สิ่งที่มีชีวิต” ในขณะนั้นๆ อย่างเป็นระบบ

ออกัสเต คอมเต จึงมองวิวัฒนาการของจิตใจของมนุษย์ไปในเชิงชีววิทยา คือขึ้นกับประสบการณ์การสังเกตของมนุษย์แค่นั้น ซึ่งก็คือวิทยาศาสตร์ จึงมองว่าสังคมของมนุษย์คือประสบการณ์ที่มองเห็น (สังเกต) ได้ ประวัติศาสตร์ของวิวัฒนาการจิตของมนุษย์และสังคม ซึ่งก็คือวัฒนธรรม จึงจบลงที่วิทยาศาสตร์ (magic mythic and science)

ที่เอาออกัสเต คอมเต มาพูดถึงในที่นี้เพื่อแสดงว่า นักจิตวิทยาสังคมหรือนักปรัชญาสังคม เศรษฐกิจและการเมือง รวมทั้งนักวิทยาศาสตร์สังคมทั้งหลาย ควรศึกษาค้นคว้าวิทยาศาสตร์ให้ถึงแก่นแกนอย่างแท้จริง โดยเฉพาะฟิสิกส์ (และแควนตัมฟิสิกส์หลังปี ๑๙๒๗) ทั้งนี้ก่อนที่นักวิชาการพวกนั้นจะเขียนและตีพิมพ์หนังสือออกมาสู่สาธารณชน เนื่องจากพวกเขามักไม่รู้ว่า หนังสือของตัวเองนั้นมีอิทธิพลความสำคัญสุดต่อสาธารณชนผู้อ่านทั่วไปยิ่งนัก โดยที่คนทั่วไปจะไม่ค่อยมีเวลาอ่านหนังสือหรือวารสารด้านวิทยาศาสตร์หนึ่ง อ่านแล้วไม่เข้าใจอย่างแจ่มแจ้งหนึ่ง และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง หนังสือหรือข้อมูลนั้นๆ เกี่ยวกับมนุษย์หรือสังคมของมนุษย์อีกหนึ่ง ซึ่งเราโดยทั่วไปก็รู้อยู่เต็มอกแล้วว่าอะไรๆ ก็ตามที่เกี่ยวข้องกับมนุษย์หรือสังคมของมนุษย์ หรือแม้แต่ใกล้ๆ กับตัวมนุษย์แล้ว มนุษย์เราแทบทุกคนจะมีความรู้สึกว่า เรื่องนั้นน่าสนใจเป็นที่ยิ่งและมักจะจดจำกันไปอย่างยาวนานนัก แถมยังลบออกไปจากความทรงจำยากที่สุด เพราะเรามักหลงตัวเอง

ฟรีดดริช เฮเกล และ คาร์ล มาร์กซ์ ก็เป็นเช่นนั้น รวมถึงเรื่องของชนชั้น ซึ่งหนักกว่าชั้นวรรณะของอินเดียโบราณที่มีอยู่จนกระทั่งวันนี้ และผู้เขียนคิดว่า ไม่มีทางที่มนุษย์จะกำจัดให้ออกไปจากสังคมโดยรวมได้หมดจริงๆ เพราะว่ามันผิดธรรมชาติ กอไผ่หรือกอหมากมีต้นที่แคระแกรนเตี้ยเล็กและต้นที่สูงชันอวบสมบูรณ์ในกอเดียวกัน พระพุทธองค์ถึงกล่าวว่า คนเรามีสูง มีต่ำ มีดำ มีขาว มีจน มีรวย เป็นพราหมณ์หรือราชา เป็นคนพาลต่ำช้าหรือเป็นโจร ฯลฯ เป็นเพราะกรรมอย่างเดียว

พระพุทธองค์ไม่ได้ถือชั้นวรรณะของมนุษย์ผู้ “ประเสริฐ” กว่าสัตว์โลกทั้งหลาย ไม่ใช่เพราะเกิดมาจากต่างครรภ์มารดาในสังคมเดียวกัน แต่เป็นเพราะพฤติกรรมต่างหาก ไล่ต่อไปแล้วก็ขึ้นกับการเลี้ยงดูและพันธุกรรม คือห้อมล้อมด้วยคนถ่อยคนพาลคนต่ำช้า หรือมีพ่อแม่เป็นโจร มีโคตรเหง้าเป็นโจร โดยมีสิ่งแวดล้อมในวัยเด็กมากกว่าเล็กน้อย แต่หากไล่ไปจนถึงที่สุดก็เป็นเพราะกรรมเหมือนกัน ผู้เขียนจึงไม่เห็นด้วยกับสิทธิมนุษยชนและประชาธิปไตยตัวแทนแบบที่เรามีอยู่ หากแต่เชื่อในวิวัฒนาการทางจิตที่ไปตามสเปคตรัมของจิตเป็นธรรมชาติสำคัญที่สุด ซึ่งผู้เขียนเชื่อว่าเป็นเป้าหมายของจักรวาล หาใช่สสารวัตถุหรือเนื้อเยื่อไม่ อย่าลืมว่าความประพฤติหรือพฤติกรรมของมนุษย์นั้น นักวิทยาศาสตร์ทุกคนบอกกับเราตลอดเวลาว่า ล้วนแล้วแต่อยู่ภายใต้การควบคุมหรือกำหนดโดยจิตหรือนามทั้งสิ้น ไม่ว่าจิตจะเป็นคนละเรื่องกับสมองหรือเป็นผลการทำงานของสมอง

ที่ว่าทั้งเฮเกล ทั้งมาร์กซ์และทั้งชนชั้นที่ผิดนั้น ผิดอย่างไร? ขอชี้แจงดังนี้

ข้อแรก คิดว่าเฮเกลผิดในเรื่องเวลา เฮเกลก็เช่นเดียวกับคนในยุคนั้นที่มองอะไรๆ เป็นเส้นตรงตามลูกศรแห่งเวลา ทฤษฎี “ไดอะเล็กติก” ก็เป็นเช่นนั้น ในขณะที่ความจริงทางวิทยาศาสตร์นั้น ปรากฏการณ์ของจักรวาลเคลื่อนที่ไม่เป็นเส้นตรง แต่เป็นวัฏจักร “ก้นหอย” (vortex or no-linear science)

ข้อสอง ผิดที่เรื่องขององค์กร มันไม่มี “เธสีส” “แอนตีเธสีส” และ “ซีนเธสีส” แบบที่เฮเกลคิด มันต้องมีตัวดึงดูดและทางสองแพร่งก่อนความล่มสลายขององค์กรเก่า ถึงจะมีองค์กรใหม่โผล่ปรากฏขึ้นมา และมันไม่มีการรวมกันหรอก มีแต่มากกว่า (เอบวกบี ไม่เท่ากับ เอบี)

ข้อสาม ความเป็นองค์รวมซ้ำซ้อนองค์รวมไปเรื่อยๆ ฯลฯ เฮเกลไม่ได้พูดถึง อิมมานูเอล ค้านท์ ที่แม้จะเป็นคนรุ่นก่อนกว่า แต่ก็ร่วมสมัยกัน ความเป็นองค์รวมหรือทั้งหมด (holism) ของค้านท์ การมองชีวิต “การเป็นไปเช่นนั้นของมันเอง” (autopoiesis) อันเป็นหัวใจของปรัชญาของค้านท์ ขัดแย้งกับความคิดของเฮเกลเองที่บอกว่าความจริงที่แท้จริงคือจิตที่สมบูรณ์ (หรือจิตหนึ่งหรือจิตใต้สำนึกร่วมของจักรวาล) เฮเกลจึงผิดที่เขาตั้งทฤษฎีไดอะเล็กติกขึ้นมา แต่กลับไม่รวมความจริงที่แท้จริงหรือจิตไร้สำนึกร่วมของจักรวาลไว้ในทฤษฎีไดอะเล็กติกของเขา

และคาร์ล มาร์กซ์ ยิ่งผิดเข้าไปอีกฐานเชื่อเฮเกลและไดอะเล็กติกอย่างศิโรราบ จริงอยู่ มาร์กซ์ได้เปลี่ยนประเทศชาติเป็นชนชั้นของสังคม ทั้งยังได้สร้างลัทธิคอมมูนิสต์ขึ้นมา (ประกอบด้วยสามทฤษฎีย่อย แต่มีทฤษฎีไดอะเล็กติกสำคัญที่สุด) ผู้เขียนรู้สึกเหมือนกับ ดร.เสกสรรค์ ประเสริฐกุล ที่มาร์กซ์ เฮเกล กับไดอะเล็กติก ไม่รวมจิตและองค์รวมไว้ด้วย ผู้เขียนจึงรู้สึกเสียใจยิ่งนักที่เชื่อ คาร์ล มาร์กซ์ มานานร่วมสามสิบปี แถมเชื่อในวัยทำงานเสียด้วย จนกระทั่งมีวิทยาศาสตร์แห่งยุคใหม่ แควนตัมเมคคานิกส์ทฤษฎีเคออส ทฤษฎีวิทยาศาสตร์ที่ไม่เดินเป็นเส้นตรง ฯลฯ เกิดขึ้นและได้ติดตามอย่างใกล้ชิดมานานจริงๆ

ชนชั้นวรรณะทางสังคมนั้น – ไม่ว่าศักดินา ชนกรรมาชีพ อำมาตย์ หรือทาส ฯลฯ ล้วนแล้วแต่มีมาตั้งแต่ยุคโฮโม อีเรคตัส ในอดีตแล้ว ปัจจุบันและอนาคตเราจะต้องไม่ผิดอีก เช่น อเมริกา ยุโรป กับที่เราตั้งใจผิดและปรารถนาผิดๆ เช่น สิทธิมนุษยชน ประชาธิปไตยตัวแทน ความเท่าเทียมกันที่ตาเห็น ดังที่พระพุทธองค์กล่าวว่า วรรณะไม่เป็นธรรมหากมองแต่กายที่เห็น แต่ไม่มองที่พฤติกรรมควบคุมด้วยจิตที่ไม่เห็น นั่นคือวิวัฒนาการทางจิตที่สำคัญกว่ากาย

ประเทศไทยหัวใจมนุษย์



โดย ศ.นพ.ประเวศ วะสี
หนังสือพิมพ์มติชน ฉบับประจำวันที่ 5 มิถุนายน 2553

ความตายของพี่น้องคนไทยในมิคสัญญีกลียุคเดือนพฤษภาคม ๒๕๕๓ ควรจะก่อให้เกิดความสลดสังเวชอย่างใหญ่หลวงในหัวใจของคนไทยทุกคน ใหญ่หลวงถึงขั้นก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงขั้นพื้นฐาน ถ้าไม่เกิดการเปลี่ยนแปลงขั้นพื้นฐาน วิกฤตรุนแรงจะเกิดซ้ำซากและรุนแรงยิ่งขึ้น ก็ทำนองเดียวกับที่คอลัมน์จิตวิวัฒน์นี้เคยอ้างถึงคำพูดของไอน์สไตน์ที่ว่า “ถ้ามนุษยชาติจะอยู่รอดได้ เราต้องการวิถีคิดใหม่โดยสิ้นเชิง”

วิถีเดิมนำเราเข้าไปสู่ความรุนแรง ความรุนแรงจะไม่หายไปด้วยวิถีเดิมอันเป็นวิถีที่นำไปสู่ความรุนแรง จึงต้องการวิถีใหม่โดยสิ้นเชิง วิถีใหม่ต้องใช้ใจนำ ไม่ใช่ใช้ความคิดนำ เพราะความคิดนั้นถูกครอบงำโดยกิเลสได้ง่าย นำไปสู่ความคับแคบ แยกส่วนสุดโต่ง แตกแยก คุมแค้น และรุนแรง ใจนั้นเหนือและใหญ่กว่าความคิด และมีอำนาจแห่งความสมานมากกว่า เช่น ความเมตตา กรุณา ความเห็นใจ การให้อภัย ถ้ามีความเมตตา กรุณา ความเห็นใจ การให้อภัย จะไปเปลี่ยนวิถีคิด เช่น จากคิดเชิงวิหิงสาไปเป็นเชิงอหิงสา ทำให้ไม่จมปลักอยู่ในความเกลียด ความโกรธ และความพยาบาท ชาติใดตกอยู่ในอารมณ์คุมแค้นและพยาบาทเรื้อรัง จะเจ็บป่วย เจ็บปวด และนำไปสู่ความรุนแรง

ทุกคนมีเมล็ดพันธุ์แห่งความดีอยู่ในหัวใจ

ถ้าไม่มีอยู่ก็ไม่รู้น้ำใจจะหลั่งไหลมาจากไหน แต่เพราะมีอยู่เมื่อเห็นเพื่อนมนุษย์ตกอยู่ในความทุกข์ยาก เช่น เมื่อเกิดหายนภัยสึนามิ คลื่นน้ำใจจึงหลั่งไหลใหญ่โตกว่าคลื่นสึนามิเสียอีก การที่คลื่นน้ำใจไหลไปรวมกันทำให้ชาติมีพลัง น้ำใจแห่งการเยียวยานั้นไม่ถามหาความคิด หรืออุดมการณ์หรือสีอะไร ถือความเป็นเพื่อนมนุษย์เป็นตัวตั้ง น้ำใจไหลเหนือความขัดแย้ง จึงมีพลังสมานมากกว่าการโต้เถียงกันด้วยเหตุผลหรืออุดมการณ์ ชาติ ที่ประสบหายนภัย เช่น แผ่นดินไหว เขาไม่ได้ต้องการหายนภัย แต่ชาติเขาเข้มแข็งขึ้นเมื่อมีหายนภัยจากการที่ประชาชนในชาติรวมใจกันเป็นหนึ่งเดียวเพื่อบรรเทาทุกข์และเยียวยาความสูญเสีย

ชีวิตแต่ละชีวิตมีค่าในฐานะเป็นมนุษย์ ในเหตุการณ์ความรุนแรงเมื่อ ๑๐ เมษายน และพฤษภาคม ๒๕๕๓ เพื่อนคนไทยต้องเสียชีวิตเป็นจำนวนมาก ไม่ว่าจะเป็นคนเสื้อสีอะไร ทหารหรือตำรวจ เขาคือเพื่อนมนุษย์ บางคนมีพ่อ มีแม่ มีลูก มีครอบครัว ญาติพี่น้อง ที่กำลังทุกข์โศกเพราะความสูญเสีย และยังคนที่บาดเจ็บในเหตุการณ์อีกกว่าพันคน เขาเหล่านี้ต้องการการเยียวยาด้วยหัวใจของความเป็นมนุษย์ ในโลกที่กำลังเจ็บป่วยอย่างยิ่ง การเยียวยาเป็นมาตรการสำคัญที่จะพลิกฟื้นชีวิตของทุกฝ่าย ทั้งฝ่ายที่ได้รับการเยียวยาและฝ่ายที่ไปเยียวยาผู้อื่น เราต้องเยียวยาซึ่งกันและกัน และเยียวยาโลก คนไทยควรจะใช้ความสูญเสียเป็นโอกาสทำให้ชาติเข้มแข็งขึ้น ด้วยการรวมใจเป็นหนึ่งเดียวในการบรรเทาทุกข์และเยียวยาผู้สูญเสียด้วยหัวใจของความเป็นมนุษย์

มนุษย์แม้เป็นสัตว์แต่ก็ต่างจากสัตว์ ที่ต่างจากสัตว์ก็อยู่ที่การมีจิตใจสูงหรือหัวใจของความเป็นมนุษย์ สัตว์ก็ทำไปตามธรรมชาติของสัตว์ เช่น กิน ขี้ ปี้ นอน กัดกัน แต่ใจของมนุษย์นั้นไปได้ไกลแสนไกลเหนือธรรมชาติดังกล่าวของสัตว์ เช่น ความเมตตา กรุณา ความเห็นใจ การให้อภัย อหิงสา อพยาบาท การมีหัวใจเพื่อเพื่อนมนุษย์ไปไกลถึงหัวใจของพระโพธิสัตว์ก็ได้ จึงกล่าวว่าใจใหญ่กว่าและเหนือกว่าความคิด เรามักใช้ความคิดนำจนเคยชิน และลืมไปว่าใจใหญ่กว่าและเหนือกว่าความคิด การทำอะไรๆ จึงควรใช้ใจนำและความคิดตาม ไม่ใช่ใช้ความคิดแต่เพียงอย่างเดียว การคิดนำไปสู่ความรุนแรง ความทุกข์เกิดจากความคิด ถ้าวางความคิดได้ก็สิ้นสุด การใช้ใจนำจึงลดทุกข์และลดความรุนแรง

สมองของมนุษย์มีส่วนที่มาจากสัตว์และมีส่วนใหม่ที่เป็นสมองมนุษย์พอกอยู่ข้างนอก มนุษย์วิวัฒนาการจากสัตว์จึงมีร่องรอยของสัตว์อยู่ในอวัยวะต่างๆ สมองชั้นในสุดของมนุษย์เป็นสมองสัตว์เลื้อยคลาน ทำหน้าที่เพื่อความอยู่รอด ชั้นกลางเป็นสมองสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ทำหน้าที่เกี่ยวกับอารมณ์ ชั้นนอกสุด เรียกว่า นีโอ-คอร์เตกส์ เป็นสมองมนุษย์ที่ทำหน้าที่เกี่ยวกับสติปัญญา ความเห็นอกเห็นใจเพื่อนมนุษย์ ศีลธรรม ส่วนที่เป็นสมองสัตว์อยู่ค่อนไปข้างหลัง บางทีจึงเรียกว่าสมองส่วนหลัง ส่วนสมองมนุษย์นั้นเรียกว่าสมองส่วนหน้า

ถ้ามนุษย์เอาแต่คิดต่อสู้เอาเปรียบกัน จะใช้สมองส่วนหลังมาก และไปเอาสมองส่วนหน้ามารับใช้มัน มนุษย์จึงสามารถทุจริตคดโกงและร้ายกาจได้สุดๆ เหนือสัตว์ โดยไม่คำนึงถึงความจริงและศีลธรรม ถ้าเราอยู่ในโหมดของการต่อสู้เอาเปรียบกันนานเกินไป สมองส่วนหลังหรือสมองแห่งความเป็นสัตว์จะเด่นกว่าสมองของความเป็นมนุษย์ สังคมไทยอยู่ในโหมดของการต่อสู้แก้แค้นกันไปมานานเกินไปแล้ว มีผลกระทบต่อโครงสร้างเรื่องสมองสัตว์ สมองคน ที่มีผลรุนแรงต่อสังคม จึงต้องเปลี่ยนเกียร์ของประเทศไปเป็นประเทศไทยหัวใจมนุษย์ให้ได้

การพัฒนาในอารยธรรมสมัยใหม่ของโลกเน้นที่การทำกำไรสูงสุดหรือโลภจริต โลภะนำไปสู่ความรุนแรงหรือโทสะ โลภะ หรือโทสะเกิดจากอวิชชาหรือโมหะ และเพิ่มพูนโมหะ โลภะ-โทสะ-โมหะ จึงป้อนซึ่งกันและกันเป็นวงจรของอกุศลมูล โลกที่ขับเคลื่อนด้วยอกุศลมูล นำไปสู่วิกฤตการณ์แห่งการอยู่ร่วมกันอย่างรุนแรง ทั้งระหว่างมนุษย์กับมนุษย์ และระหว่างมนุษย์กับสิ่งแวดล้อม วิกฤตจนสุดทางไปแบบเดิม อันเป็นเหตุให้ไอน์สไตน์มีวจนะดังกล่าว หรือลาสโล โกรฟ และรัสเซลล์ กล่าวว่าโลกไม่รอดวิกฤตอย่างรุนแรงนอกจากการปฏิวัติจิตสำนึก (Consciousness Revolution) หรือท่านทะไลลามะกล่าวว่า ต้องการการปฏิวัติทางจิตวิญญาณ หรือท่านอาจารย์พุทธทาสฝากปณิธานไว้ว่า มนุษย์ต้องถอนตัวออกจากวัตถุนิยม

วิกฤตการณ์ปัจจุบันเป็นวิกฤตการณ์ใหญ่ ไม่ใช่วิกฤตการณ์เล็ก เป็นวิกฤตการณ์ทางอารยธรรม และมาถึงจุดเปลี่ยนทางอารยธรรม (Civilization Turning Point) อารยธรรมปัจจุบันจะเปลี่ยนแปลงได้ต่อเมื่อมนุษย์มีจิตสำนึกใหม่ นั่นเป็นที่มาของการมีคอลัมน์จิตวิวัฒน์ในหนังสือพิมพ์มติชนเป็นประจำ

ประเทศไทยเป็นประเทศแห่งความพอเพียงมาแต่โบราณ โดยที่มีทรัพยากรธรรมชาติมาก เคยมีป่าไม้กว่าร้อยละ ๖๐ ของพื้นที่ ผลิตอาหารได้เหลือกิน มีภัยพิบัติทางธรรมชาติน้อย เมื่อเราเปลี่ยนทิศทางของการพัฒนามาเป็น “ประเทศไทยมุ่งกำไรสูงสุด” ก็เกิดการแย่งชิงและทำลายทรัพยากรธรรมชาติมาก ช่องว่างระหว่างคนจนกับคนรวยห่างมากขึ้น การต่อสู้ทางการเมืองรุนแรงขึ้น เพราะเป็นการเมืองของการแย่งชิงทรัพยากรของประเทศ ความไม่เป็นธรรมมากขึ้น มีความเสื่อมเสียทางศีลธรรมและความรุนแรงมากขึ้นๆ จนเกิดมิคสัญญีกลียุค

เราต้องเปลี่ยนแปลงประเทศไทย จาก “ประเทศไทยมุ่งกำไรสูงสุด” ไปเป็น “ประเทศไทยหัวใจมนุษย์” โดยเอาใจนำ

ใจเป็นเรื่องที่ร่วมกันได้

ผลประโยชน์และอำนาจเป็นเรื่องที่ร่วมกันไม่ได้


คนทุกข์ยากและขาดโอกาสในประเทศมีมาก ถ้าเราร่วมกันทำงานด้วยใจ เพื่อเยียวยาผู้ทุกข์ยากและสร้างโอกาสให้ผู้ด้อยโอกาส ไม่ใช่แบบให้ทานผู้ต่ำต้อย แต่โดยเคารพศักดิ์ศรีแห่งความเป็นคน และสิทธิแห่งความเป็นมนุษย์ของเขา เราจะสมานฉันท์กันได้

เราไม่สามารถสมานฉันท์โดยการเถียงกันด้วยความคิด

แต่ความสมานฉันท์จะเกิดจากการทำงานด้วยใจเพื่อเพื่อนมนุษย์


รัฐบาลควรใช้เครื่องมือสื่อสารของรัฐทุกประเภท สื่อสารการทำงานด้วยหัวใจของความเป็นมนุษย์ของกลุ่มและเครือข่ายต่างๆ ให้รู้ถึงกันอย่างกว้างขวาง ให้คลื่นแห่งน้ำใจเพื่อเพื่อนมนุษย์รับรู้กันทั้งแผ่นดิน

การทำงานร่วมกันด้วยใจเมื่อดำเนินไปๆ จะมีสิ่งหนึ่งผุดบังเกิดขึ้น คือความเชื่อถือไว้วางใจกัน (Trust) ความเชื่อถือไว้วางใจกันเป็นทุนมหาศาลเพื่อความสุขและเพื่อการแก้ปัญหาที่ยาก ทุนนี้ซื้อไม่ได้ด้วยเงินไม่ว่ามากเท่าใด แต่เกิดขึ้นจากการทำงานร่วมกันด้วยใจ

การใช้ใจนำในการทำงานเพื่อเพื่อนมนุษย์จึงหาใช่เป็นเพียงการรักษาตามอาการ แต่จะก่อให้เกิดขึ้นของจิตสำนึกใหม่ พลังจิตสำนึกเป็นพลังมหาศาลประดุจพลังนิวเคลียร์ในตัวมนุษย์ (Human nuclear energy) อันจะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงขั้นพื้นฐาน ประเทศไทยหัวใจมนุษย์คือการเปลี่ยนแปลงขั้นพื้นฐานประเทศไทย ถ้าเราร่วมกันทำอะไร ด้วยหัวใจของความเป็นมนุษย์ และสร้างประเทศไทยหัวใจมนุษย์ขึ้นมาได้ ประเทศไทยจะเป็นประเทศที่น่าอยู่ที่สุดในโลก

เปลี่ยนแปลงสังคมและตนเองผ่านงานเขียน



โดย พระไพศาล วิสาโล
หนังสือพิมพ์มติชน ฉบับประจำวันที่ 29 พฤษภาคม 2553

ความผาสุกของสังคมใดก็ตามมิได้ขึ้นอยู่กับการมีระบอบเศรษฐกิจการเมืองที่ก้าวหน้าเท่านั้น หากยังขึ้นอยู่กับคุณภาพของผู้คนด้วย จริงอยู่คุณภาพของผู้คนนั้น ด้านหนึ่งขึ้นอยู่กับระบบเศรษฐกิจการเมืองสังคมที่แวดล้อมตัวเขา แต่อีกส่วนหนึ่งขึ้นอยู่กับคุณค่าที่สังคมนั้นยึดถือร่วมกันจนเป็นวัฒนธรรมของสังคม หากวัฒนธรรมของสังคมหรือคุณค่าที่ผู้คนยึดถือนั้นเป็นไปเพื่อส่งเสริมความเห็นแก่ตัว การเอารัดเอาเปรียบหรือแบ่งฝักแบ่งฝ่ายกัน คุณภาพของผู้คนก็ถดถอยและบั่นทอนสังคมให้อ่อนแอ จนนำไปสู่วิกฤตต่าง ๆ มากมาย

สังคมไทยวันนี้กำลังถูกครอบงำด้วยวัฒนธรรมสองกระแสใหญ่ ๆ ซึ่งอาตมาขอเรียกว่าวัฒนธรรมแห่งความละโมบ และวัฒนธรรมแห่งความเกลียดชัง วัฒนธรรมแห่งความละโมบนั้นได้ปลุกกระตุ้นให้ผู้คนถือเอาวัตถุเป็นสรณะ มีชีวิตเพื่อการเสพสุข เพราะเชื่อว่าความสุขจะได้มาก็ด้วยการเสพและครอบครองวัตถุ ยิ่งมีมากเท่าไรก็เชื่อว่าจะมีความสุขมากเท่านั้น ภายใต้วัฒนธรรมดังกล่าว ผู้คนจึงมีความต้องการอย่างไร้ขีดจำกัดและไม่รู้จักพอ ทำให้เกิดการเอารัดเอาเปรียบกันอย่างกว้างขวาง นำไปสู่ช่องว่างที่ถ่างกว้างระหว่างผู้คน ตอกย้ำความไม่เป็นธรรมในสังคม ทำให้การทุจริตคอรัปชั่น และอาชญากรรมนานาชนิดแพร่ระบาด รวมทั้งก่อปัญหาด้านสิ่งแวดล้อม เป็นต้น

ขณะเดียวกันวัฒนธรรมแห่งความเกลียดชัง ได้ปลุกเร้าให้ผู้คนเป็นปฏิปักษ์ต่อกันเพียงเพราะมีความแตกต่างทางความเชื่อ ศาสนา อุดมการณ์ ชาติพันธุ์ รวมทั้งสถานะทางสังคม ความกลัวและความหวาดระแวง ทำให้มองผู้ที่คิดต่างจากตนเป็นศัตรู ทุกวันนี้การแบ่งฝักฝ่ายขยายตัวจนกระทั่งมองเห็นคนที่ใส่เสื้อคนละสีกับตน เป็นคนเลว เพราะปักใจเชื่อล่วงหน้าเอาไว้แล้วว่า มีแต่คนเลว ไม่รักชาติ เหยียดหยามประชาชน อกตัญญูต่อสถาบันเท่านั้น ที่สวมใส่เสื้อสีนั้น ๆ หรือสมาทานความเชื่อทางการเมืองที่ผูกติดกับสีนั้น ต่างฝ่ายต่างติดป้ายติดฉลากให้แก่กันจนมองไม่เห็นความเป็นมนุษย์ของกันและกัน ผลก็คือพร้อมที่จะห้ำหั่นประหัตประหารกัน

หากวัฒนธรรมแห่งความละโมบ แวดล้อมอยู่ที่คำว่า กิน กาม เกียรติ วัฒนธรรมแห่งความเกลียดชัง ก็รวมศูนย์อยู่ที่คำว่า โกรธ เกลียด กลัว ทั้ง ๖ ก. นี้กำลังบ่อนทำลายสังคมไทยและกัดกินจิตวิญญาณของผู้คนอย่างไม่เคยมีมาก่อน ในสภาพเช่นนี้มีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องช่วยกันเสริมสร้างพลังทางจิตวิญญาณให้แก่ผู้คน เพื่อต้านทานการครอบงำของวัฒนธรรมสองกระแสใหญ่ดังกล่าว ด้านหนึ่งก็ด้วยการฟื้นฟูคุณค่าอันดีงามเพื่อให้ประชาชนยึดถือและเป็นหลักในการดำเนินชีวิต แต่เท่านั้นย่อมไม่พอ หากควรส่งเสริมให้ผู้คนได้เข้าถึงความสุขทางจิตใจ อันเป็นความสุขที่ประณีตและประเสริฐกว่าความสุขทางวัตถุ ผู้ที่เข้าถึงความสุขดังกล่าวนอกจากจะไม่หวั่นไหวต่อการเย้ายวนของกิน กาม เกียรติแล้ว ยังพร้อมที่จะช่วยเหลือเกื้อกูลผู้อื่น เพราะประจักษ์แก่ใจว่า การให้ความสุขแก่ผู้อื่น ย่อมทำให้ตนมีความสุขด้วยเช่นกัน อีกทั้งยังเป็นการลดละความยึดติดถือมั่นใน “ของกู” จึงทำให้จิตใจเบาสบาย สงบเย็น

ควบคู่กับการส่งเสริมให้ผู้คนเข้าถึงความสุขทางจิตใจ ก็คือการส่งเสริมให้ผู้คนมีสติรู้เท่าทันความโกรธ-เกลียด-และกลัวในใจ รวมทั้งเห็นถึงโทษของความยึดติดถือมั่นในอุดมการณ์ ซึ่งนอกจากทำให้จิตใจคับแคบแล้ว ยังทำให้เกิดทิฏฐิมานะหนาแน่น จนอัตตาครองใจ ไม่เพียงทำให้ตนมีความทุกข์เท่านั้น หากยังสามารถก่อความทุกข์นานัปการแก่ผู้อื่น รวมทั้งการทำลายล้างกัน เมื่อใดก็ตามที่มีสติ ความโกรธ-เกลียด-กลัวย่อมครองใจได้ยาก ทำให้สามารถเห็นความเป็นมนุษย์ของผู้ที่อยู่คนละฝ่ายกับตน เห็นความทุกข์ของเขา เห็นแม้กระทั่งความดีของเขา เมื่อนั้นก็พร้อมจะให้อภัยและสามารถให้ความรักความเมตตากับเขาได้ เพราะถึงที่สุดแล้วเขาก็เป็นเพื่อนที่รักสุขเกลียดทุกข์เช่นเดียวกับเรา แม้จะยังมีความขัดแย้งกันอยู่จะเป็นเพราะความแตกต่างทางด้านความคิดหรือผลประโยชน์ก็ตาม แต่ก็จะแก้ไขความขัดแย้งด้วยสันติวิธี ยิ่งกว่าที่จะใช้ความรุนแรงต่อกัน

อาตมาตระหนักดีว่า หากปรารถนาสังคมที่สงบสุข จำเป็นต้องขับเคลื่อนให้มีการเปลี่ยนแปลงสังคมให้มีความเสมอภาค ยุติธรรม และเป็นประชาธิปไตย แต่การเปลี่ยนแปลงสังคมมิได้มีแต่มิติด้านการเมืองเศรษฐกิจเท่านั้น มิติทางจิตวิญญาณก็สำคัญไม่น้อยไปกว่ากัน จะว่าไปแล้วมิติทั้งสองแยกจากกันไม่ออก จิตวิญญาณของผู้คนมิอาจเจริญงอกงามได้หากอยู่ภายใต้ระบบเศรษฐกิจการเมืองที่เลวร้าย ในทางกลับกันระบบเศรษฐกิจการเมืองย่อมไม่อาจเจริญงอกงามได้หากจิตวิญญาณของผู้คนถดถอย อย่างไรก็ตามความสัมพันธ์ของสองมิติดังกล่าวมักจะถูกมองข้ามไป ทำให้การเปลี่ยนแปลงสังคมในปัจจุบันละเลยมิติด้านจิตวิญญาณ ส่วนผู้ที่ใส่ใจกับมิติด้านจิตวิญญาณก็มักจะไม่สนใจสังคม หมกมุ่นอยู่กับเรื่องเฉพาะตน ด้วยเหตุนี้สิ่งหนึ่งที่อาตมาพยายามทำก็คือการเชื่อมโยงทั้งสองมิติให้ประสานกัน

แน่นอนว่าในฐานะพระภิกษุ ย่อมไม่มีอะไรดีกว่าการพยายามนำพาผู้คนให้ตระหนักถึงมิติด้านจิตวิญญาณ และช่วยกันเสริมสร้างพลังทางจิตวิญญาณเพื่อขับเคลื่อนชีวิตและสังคมให้เป็นไปในทางที่ดีงาม กล่าวอีกนัยหนึ่งคือการกระตุ้นเชิญชวนให้ผู้คนเห็นศักยภาพภายในที่สามารถนำพาตนให้บรรลุถึงอิสรภาพทางจิตใจได้ ขณะเดียวกันก็เปิดมุมมองเพื่อให้เห็นคุณงามความดีและความเป็นมนุษย์ของผู้อื่น อันจะนำไปสู่การสร้างสรรค์สังคมที่ดีงามร่วมกันโดยสันติวิธี เมื่อคำนึงถึงความสามารถที่มีอยู่อาตมาได้เลือกเอาการเขียนหนังสือเป็นหนทางหนึ่งในการบรรลุจุดมุ่งหมายดังกล่าว อาตมาเชื่อว่าภารกิจดังกล่าวเป็นสิ่งสำคัญโดยเฉพาะในยามที่ผู้คนพากันประดิษฐ์ถ้อยคำห้ำหั่นกัน ใส่ร้ายป้ายสี หรือกระตุ้นความเกลียดชังกันอยู่ในขณะนี้ สิ่งที่สังคมไทยต้องการก็คือถ้อยคำที่เชิญชวนให้ผู้คนมีเมตตาต่อกัน เข้าใจความทุกข์ของกันและกัน รวมทั้งเชื่อมั่นในพลังแห่งความรักยิ่งกว่าพลังแห่งความโกรธเกลียด

ชีวิตการเขียนของอาตมาเริ่มก่อนมานานก่อนที่จะอุปสมบท นั่นคือเมื่อ ๓๘ ปีก่อน เมื่อครั้งยังเป็นนักเรียนชั้นมัธยม เช่นเดียวกับคนหนุ่มสาวทั้งหลายที่ตื่นมารับรู้ถึงปัญหานานาชนิดที่เกาะกินบ้านเมืองเวลานั้น อาตมาปรารถนาที่จะเห็นสังคมไทยมีความยุติธรรม เสมอภาค เป็นประชาธิปไตย จึงใช้งานเขียนเป็นเครื่องมือในการกระตุ้นมโนธรรมสำนึกของผู้คนให้ตื่นตัวมารับใช้สังคม ควบคู่กับการวิพากษ์สังคม ความปรารถนาที่จะเห็นสังคมเปลี่ยนแปลงในทางที่ดีงาม เอื้อเฟื้อเกื้อกูลต่อทุกชีวิต เป็นความปรารถนาพื้นฐานที่ผลักดันให้เกิดงานเขียนออกมาอย่างต่อเนื่อง แต่งานเขียนก็เป็นแค่ส่วนหนึ่งเท่านั้น ควบคู่กันไปก็คือการทำกิจกรรมทางสังคม ไม่ว่างานสิทธิมนุษยชน สันติวิธี อนุรักษ์ธรรมชาติ ทั้งนี้เพราะอาตมาไม่ได้ถือตัวว่าเป็นนักเขียน หากเป็นนักเคลื่อนไหวทางสังคมมากกว่า แม้เมื่ออุปสมบทแล้ว จะเปลี่ยนบทบาทไป แต่ก็ไม่ทิ้งงานเขียนและงานกิจกรรมอีกหลายอย่าง เป็นแต่ว่าระยะหลังจุดเน้นได้เปลี่ยนไป มาให้ความสำคัญกับมิติทางจิตวิญญาณหรือประเด็นทางศาสนธรรมมากขึ้น เพราะเป็นสิ่งที่ขาดหายไปมากในขบวนการเปลี่ยนแปลงสังคม

การได้บวชเป็นพระภิกษุและบำเพ็ญภาวนา หันมามองตนอย่างจริงจัง ทำให้เห็นว่าการเปลี่ยนแปลงสังคมกับการเปลี่ยนแปลงตนเองเป็นสิ่งที่ต้องทำควบคู่กัน ดุลยภาพระหว่างงานภายนอกกับงานภายในเป็นสิ่งจำเป็น ที่ช่วยให้กิจกรรมทางสังคมเป็นไปเพื่อส่วนรวมอย่างแท้จริง มิใช่เพื่อสนองอัตตาของตนเอง ขณะเดียวกันก็ทำให้มีความสงบเย็นเป็นเครื่องหล่อเลี้ยงใจให้มีความสุข ไม่หวั่นไหวกับโลกธรรม และไม่ยี่หระต่อสิ่งเย้ายวนหรือยั่วยุ ไม่ว่ากิน กาม เกียรติ รวมทั้งไม่พลัดตกไปในความโกรธ-เกลียด-กลัวด้วย

ความเข้าใจดังกล่าวยังทำให้อาตมาเห็นชัดว่า การทำงานเพื่อสังคมกับการฝึกฝนพัฒนาตน มิใช่เป็นสิ่งที่ต้องแยกออกจากกัน พูดอย่างท่านอาจารย์พุทธทาสก็คือ “การทำงานคือการปฏิบัติธรรม” ด้วยเหตุนี้จากเดิมที่เคยมองว่าการเขียนหนังสือเป็นปฏิบัติการทางสังคมอย่างหนึ่ง บัดนี้ได้เห็นกว้างขึ้นว่าการเขียนยังเป็นการปฏิบัติธรรมด้วยในเวลาเดียวกัน จริงอยู่การเขียนนั้นมองในแง่หนึ่งก็คือการประกาศตัวตน แต่ขณะเดียวกันมันก็เป็นการฝึกฝนพัฒนาตนด้วยในเวลาเดียวกัน เมื่อคน ๆ หนึ่งเขียนหนังสือ เขาได้นำเอาความคิดความรู้สึกที่อยู่ภายในออกมาสู่ที่สาธารณะ ให้ผู้คนได้รับรู้และวิพากษ์วิจารณ์ นักเขียนที่ดีย่อมต้องเปิดใจกว้างรับฟังคำวิจารณ์ มิใช่รับแต่คำชื่นชมสรรเสริญเท่านั้น แต่จะทำเช่นนั้นได้ก็ต้องลดทิฐิมานะหรือลดความยึดติดถือมั่นใน “ตัวกูของกู” ให้ได้มากที่สุด หรืออย่างน้อยก็ต้องมีสติรู้ทันความกระเพื่อมของใจเมื่อได้รับคำวิพากษ์วิจารณ์ นี้คือกระบวนการฝึกฝนตนอย่างหนึ่งที่ช่วยลดอัตตาได้มาก

ครั้งหนึ่งท่านอาจารย์พุทธทาสเคยเขียนถึงศรีบูรพาว่า “การปฏิบัติธรรมนั้น ที่แท้ก็คือการประพันธ์นั่นเอง” มองในอีกแง่หนึ่ง คงไม่ผิดหากจะกล่าวว่า “การประพันธ์นั้นที่แท้ก็คือการปฏิบัติธรรมนั่นเอง” ในข้อนี้อาตมาประทับใจคำพูดประโยคหนึ่งของ โรเบิร์ต ฟรอสต์ กวีชาวอเมริกันซึ่งเตือนใจได้ดีมาก เขากล่าวไว้ว่า “การศึกษาคือความสามารถในการฟังสิ่งต่าง ๆ ได้โดยไม่เสียความรู้สึกหรือเสียความมั่นใจในตนเอง” นี้คือทัศนะของการศึกษาซึ่งใกล้เคียงกับพุทธศาสนามาก กล่าวคือบัณฑิตหรือผู้มีการศึกษาย่อมต้องวางใจเป็นปกติต่อคำวิจารณ์ได้ แม้อาตมาจะยังไม่สามารถทำได้อย่างที่ว่า แต่ก็ตระหนักว่าบัณฑิตหรือผู้มีการศึกษาตามนัยนี้แหละที่อาตมาควรก้าวไปให้ถึง โดยมีงานเขียนเป็นหนทางหนึ่งในการพัฒนาตนไปถึงจุดดังกล่าว

(บางส่วนจาก “สุนทรกถาในโอกาสรับรางวัลศรีบูรพา”เมื่อวันที่ ๕ พฤษภาคม ๒๕๕๓ ณ สถาบันปรีดี พนมยงค์)

Back to Top